blog image

علوم شناختی

کلمات کلیدی :

اعتیاد

مصرف مواد مخدر یکی از جدی ترین مشکلات بهداشتی کشورهای جهان است. مصرف طولانی مدت مواد مخدر می تواند با ایجاد تغییراتی در ساختار و ترکیبات شیمیایی مغز منجر به اختلال واقعی در مغز شود. این اختلال اعتیاد به مواد مخدر یا وابستگی به مواد مخدر نامیده می شود. اعتیاد به مواد مخدر با تمایل بیمارگونه به مصرف مواد مشخص می شود. به طوری که رفتارهای مربوط به یافتن و مصرف مواد مقدار زیادی از زمان و فکر فرد مصرف کننده را به خود اختصاص داده و از فعالیت های دیگر باز می دارد. اعتیاد همچنین با اشکال در کنترل تعداد دفعات و زمان مصرف مواد نیز مشخص می گردد، با وجود آنکه فرد تمایل به کنترل آنها دارد.تجربه اولیه مصرف مواد مخدر در افراد مختلف دلایل متفاوتی دارد. یکی از اصلی ترین دلایل تجربه احساس لذت و از بین رفتن درد عاطفی و استرس است.

دانشمندان علوم اعصاب اطلاعات زیادي در مورد نحوه تاثیر مواد مخدر بر نورون ها جهت اعمال اثرشان، به دست آورده اند. مواد مصرف شده راه میانجیهاي عصبی حامل پیام از نورون به نورون دیگر را تغییر می دهند. برخی از مواد مخدر اثر میانجی هاي عصبی را تقلید می کنند ، در حالی که برخی دیگر آنها را مسدود می نمایند. مواد دیگري نیز وجود دارد که راه آزادسازي و  یا غیرفعال کردن میانجیهاي عصبی را تغییر می دهند. در نهایت در تمام ی موارد، سیستم پاداش مغز به طور نامناسب ی فعال می گردد، در تمام موارد اعتیاد، سیستم پاداش مغز به طور نامناسبی فعال می گردد، زیرا مواد مخدر پیامهای شیمیایی فرستاده شده در میان نورن های این مدار را تغییر می دهند. اما فرآیند اعتیاد به مسائلی بیش از فعال شدن سیستم پاداش مغز نیاز دارد. علاوه بر سیستم پاداش مغز، مناطقی که مربوط به عملکرد اجرایی و قضاوت می باشند نیز تغییر می یابند. این سیستم ها در مهار رفتار و تصمیم گیری دخیل هستند.

انگیزه در مصرف مواد یکی از عوامل مهم در ایجاد اعتیاد است. تحقیقات نشان داده اند افرادی که مواد مخدر را به قصد حالت خوشی مصرف می کنند ممکن است معتاد شوند اما افرادی که استفاده از این مواد را برای تسکین درد انجام می دهند، بندرت دچار اعتیاد می شوند. استعداد ژنتیکی و عوامل محیطی مانند استرس، می تواند روش پاسخ مردم به مواد مخدر را تغییر دهد. ویژگی خود ماده مخدر مانند سرعت ورود به مغز نیز نقش مهمی در ایجاد اعتیاد بازی می کند.

تحمل Tolerance نیاز تدریجی به دوز بالاتر دارو برای دستیابی به همان اثر قبلی است. ایجاد تحمل در افراد مختلف متفاوت است. وابستگی به مواد مخدر – یعنی حالت فیزیولوژیکی سازشی که منجر به علائم ترك در زمان عدم استفاده از مواد مخدر می گردد نیز به همین منوال است. تحمل و وابستگی، پاسخ استاندارد مغز و بدن به مواد مخدر هستند. در این زمان، این احساس به فرد روي می آورد که بدون مواد مخدر زندگی غیر ممکن است. هنگامی که این احساس شروع به رشد می کند به این معنی است که فرد در حال ایجاد یک حالت انگیزشی وابستگی است.

نیکوتین

نیکوتین ماده ای اعتیاد آور است که در توتون و تنباکو یافت می شود. این ماده از طریق گیرنده کاملا شناخته شده ای به نام گیرنده نیکوتینی استیل کولین عمل می کند. نیکوتین می تواند هم بعنوان یک محرک و هم یک ماده آرامش بخش عمل نماید. این ماده غدد فوق کلیه را تحریک نموده و افزایش سطح اپی نفرین را در پی دارد. افزایش این ماده باعث ایجاد حالت انرژیک در فرد می شود. این حالت ناشی از آزاد سازی ناگهانی گلوگز همزمان با افزایش فشار خون، تنفس و ضربان قلب است.

علاوه بر این نیکوتین باعث آزاد سازی دوپامین در مناطق مغزی کنترل کننده انگیزه می شود. این یکی از دلایل مهمی است که تبیین می کند چرا مردم همچنان به سیگار کشیدن ادامه می دهند. استفاده از آدامس نیکوتین، برچسب های پوستی، اسپری بینی و مواد استنشاقی در درمان بیش از یک میلیون نفر معتاد به نیکوتین به یک اندازه موثر بوده و باعث می شود تغییرات فیزیولوژیکی کمتری نسب به استفاده از محصولات تنباکو ایجاد نمایند. این موارد عموما سطوح کمتری از نیکوتین را در مقایسه با مصرف توتون و تنباکو ایجاد کرده و مصرف کنندگان را از معرض دود و محتویات کشنده آن دور نگاه می دارد.

اولین داروی تجویزی غیر نیکوتینی بوپروپیون است که دارویی ضد افسردگی محسوب می شود اما بعنوان درمان دارویی اعتیاد به نیکوتین نیز مورد استفاده قرار می گیرد. داروی دیگری به نام وارنیکلین به طور مستقیم بر گیرنده های نکوتینی استیل کولین در بخش مهمی از مدار پاداش مغز اثر گذارده و از فعال شدن این مدار توسط نیکوتین جلوگیری می کند.

الکل

مصرف الکل و اعتیاد به الکل  که گاهی اوقات به عنوان الکلیسم یا وابستگی به الکل ذکر می شود، از جمله مشکلات عمده بهداشتی کشورهای جهان است. روشن است که عوامل ژنتیکی و محیطی در اعتیاد به الکل دخالت دارند.

اتانول ماده فعال در مشروبات الکلی، اضطراب، تنش و کمرویی رفتاری را کاهش می دهد. در مقادیر پایین اتانون ممکن است بعنوان یک محرک عمل کند اما مقادیر بالای آن اثر افسرده کننده دارد. اتانول در مقادیر کم یا زیاد باعث تغییرات قابل توجهی در خلق و خو و رفتار فرد می گردد. این ماده به راحتی وارد جریان خون شده و جذب مغز می گردد. چندین سیستم میانجی عصبی تحت تاثیر این ماده قرار می گیرند. بر هم کنش الکل با گیرنده های گاماآمنیوبوتیریک(GABA) می تواند باعث آرام شدن اضطراب، مختل شدن کنترل عضله و تاخیر زمان واکنش گردد.

الکل در دوزهای بالاتر باعث کاهش عملکرد گیرنده های NMDA که گیرنده های میانجی عصبی گلوتامات هستند، می شود. این برهم کنش می تواند باعث کندی فکر و در نهایت کما گردد. علاوه بر این، تحقیقات انجام شده بر روی حیوانات، نشان داده اند که الکل باعث فعال کردن سیستم اوپیوئیدی درون زاد نیز می گردد. این بدان معناست که افراد حساس ممکن است سرخوشی و شادی ناشی از مخدرها را نیز تجربه نمایند. این شادی و سرخوشی ناشی از آزادسازی اندروفین درون بدن، بعلت نوشیدن الکل است.

نالترکسون دارویی است که با مسدود کردن گیرنده های مواد مخدر سیستم اپیوئیدی را تحت تاثیر قرار داده و برای ترک اعتیاد مورد استفاده قرا رمی گیرد.

 یک گروه از ساختارهای سیستم اعصاب مرکزی به طور معمول تحت تاثیر تمام مواد مخدر قرار می گیرند. این ساختار ها شامل مجموعه ای از نورن های حاوی دوپامین موجود در تکمنتوم شکمی است. این نورون ها به هسته اکومبنس و مناطق دیگری نظیر قشر پره فورنتال متصل هستند.  

کوکائین یکی از مواد مخدری است که اثرات خود را عمدتا از طریق تاثیر بر تگمنتوم شکمی و هسته آکومبنس وتاثیر بر قشر پره فورنتال اعمال می کند. مواد مخدر بر سیستم تگمنتوم شکمی ، هسته آکومبنس و قشر پره فورنتال و بسیاری از مناطق از جمله آمیگدال اثر دارند. الکل سیستم پاداش مرکزی و سایر ساختارها را در سراسر مغز فعال می کند، چرا که این ماده هر جا که گابا و گلوتامات بعنوان میانجی عصبی استفاده شوند، اثر گذار است.

ماری جوانا ( حشیش)

ماری جونا ادراک و حس زمان، فضا و خودآگاهی را به حالت غیر طبیعی در می آورد. این ماده می تواند در برخی از شرایط اضطراب شدیدی ایجاد نماید. در مطالعات رد یابی رادیو اکتیو دانشمندان دریافته اند که تتراهیدروکانابیول (THC)، جزء فعال در ماری جوانا، به گیرنده های خاص به نام گیرنده های کانابیول متصل می شود. بسیاری از این گیرنده ها در هماهنگ کردن حرکات نقش دارند. به همین دلیل است که رانندگی پس از مصرف ماری جوانا می تواند خطرناک باشد.

هیپوکامپ ساختاری است که با حافظه و یادگیری سروکار دارد و گیرنده های بسیاری برای THC دارد. این یافته بیان می کند که چرا استفاده زیاد  و مسمومیت با ماری جوانا باعث ضعف حافظه کوتاه مدت و مشکل در پردازش اطلاعات پیچیده می شود. دانشمندان اخیرا کشف کرده اند که گیرنده های کانابیوئید، به طور معمول به مواد شیمایی درون زاد به نام اندوکانابیوئید متصل می گردند که یکی از آنها به نام آنانداماید است.

در حال حاضر تلاش زیادي صورت می گیرد تا داروهایی را به وجود آورند که سیستم کانابینوئید درون زا و یا داخلی را هدف قرار دهند. امید است که این داروها در درمان تعداد ي از اختلالات مختلف مغز، از جمله اعتیاد، اضطراب و افسردگی مفید واقع شوند.

 

ادامه مطلب در هفته های آینده

منبع: کتاب حقایق مغز